Op de grens van dagbesteding en commercie

Buurtsuper in het Friese Oppenhuizen
Natascha Eekhof (19) is druk in de weer op de zuivelafdeling. De stikkers met ‘vijftig procent korting’ zijn op, dus moet de rekenmachine worden gebruikt om de halve prijs uit te rekenen van de zuivelproducten die over datum dreigen te raken. Natascha: "Vandaag is het de tiende, dus prijs ik alles af wat tot de elfde houdbaar is, we willen natuurlijk niet dat onze klanten ziek worden. Ik moet heel hard werken in deze supermarkt, maar daar houd ik wel van."

In de Friese dorpen Olderberkoop, Wirdum en Oppenhuizen draaien buurtsupermarkten, die zijn overgenomen door de Friese zorgaanbieder Talant. Daar werken, onder begeleiding, mensen met een verstandelijke beperking. Een nieuwe vorm van dagbesteding. De supermarkt in Oppenhuizen draait sinds de opening in september 2004, onder de vlag van supermarktketen Attent, onderdeel van Prisma Food Retail, die de winkel bevoorraadt en het project ondersteunt. Zeven cliënten van Talant werken in deze Attent-winkel. Natascha Eekhof: "Ik wil hier heel graag blijven werken."

Goedemorgen
Het is maandagmorgen, het is druk in de Attent-winkel in Oppenhuizen. Klanten druppelen binnen, doen boodschappen, rekenen af. Mevrouw Dijkstra levert haar flessen in, achter in de winkel en maakt een praatje met Natascha Eekhof, die haar vertelt dat de winkel een prijs (de Best Practice Award 2006) heeft ontvangen. Bij de kassa is de oorkonde te bewonderen.
Mevrouw Dijkstra: "Wij, als dorpsbewoners, zijn heel blij dat de winkel openblijft. Ikzelf haal mijn boodschappen in Sneek én hier in de Attent-winkel. Het is goed dat mensen met een verstandelijke beperking zinvol werk doen, je ziet de mensen groeien."

Sandor van de Werf (25) werkt al een halfjaar op maandag en dinsdag in de winkel in Oppenhuizen. Op dinsdag laadt hij de vrachtwagen uit en vult hij de vakken bij, samen met zijn vriend. Sandor: "Dat is leuk werk, we moeten daarbij goed op datums letten. Ik draai ook wel eens kassa, maar als er teveel klanten zijn, raak ik gestresst en moet iemand het van me overnemen."
Ondertussen sleept Natascha Eekhof kratten zuivel naar de koeling. "Anders ontdooien deze spullen. Ik vind het hier heerlijk koel." Natascha werkt al een jaarlang, vijf dagen per week in de Attent-winkel en heeft er veel geleerd. Vanmorgen heeft ze een standje gehad van haar begeleidster, want ze was niet om half negen present. Natascha: "Ik sta om half zeven al op om op tijd te zijn, maar het fietsenhok was op slot, zodat ik nét iets te laat was. Ik vind mijn begeleidster wel streng hoor!"
Natascha houdt zelfstandig de hele zuivelafdeling draaiende: gooit weg, prijst af en vult bij, alles wordt nauwkeurig bijgehouden op lijsten. Natascha: "Luieren kun je hier echt niet. Ik heb ook veel geleerd: ik moet aardig zijn voor klanten, ze ‘goedemorgen’ wensen zélfs als ik druk bezig ben en goed moet opletten wat ik doe. Verder word ik elke dag sterker door het tillen van al die zware kratten met boodschappen."

Toeristen
"Onze cliënten worden zelfstandiger en zelfverzekerder door het werken in de Attent-winkel, vertelt begeleidster Yvonne Jorna van Talant. "Ze lopen trots rechtop als ze klanten een bepaald product kunnen wijzen. Het was de schrik van het dorp dat de winkel zou worden gesloten, de bewoners zijn echt verschrikkelijk blij dat de winkel nog open is, vooral de ouderen. Daardoor accepteren klanten heel veel van onze cliënten. Buiten de winkel hangt geen bord waarop wordt uitgelegd dat er in de winkel mensen met een verstandelijke beperking werken. Toeristen kijken er wel eens van op als ze er achter komen, maar meestal gaat het goed en merken ze het niet eens. We hebben geen vervelende ervaringen. Onze cliënten groeien in hun vak.

Dagbesteding en commercie
"De combinatie zorg en winkel is niet simpel", lacht supermarktbeheerder Uilke Bosma. Bosma kan bogen op een jarenlange ervaring in de het supermarktvak. Vanaf oktober 2005, een jaar na de opening, runt hij voor Talant de winkel. "Ik bekijk deze supermarkt commercieel: de winkel moet blijven draaien. Klanten vinden het prachtig dat er mensen met een verstandelijke beperking in de winkel werken, maar ze willen wel kwaliteit voor hun geld."
"Niet alle cliënten zijn altijd even goed gehumeurd. Als ze zich vervelend gedragen kunnen ze soms even niet in de winkel werken. Maar als de vrachtwagen arriveert, moet die wel worden uitgeladen. We moeten leren omgaan met mensen met een verstandelijke beperking, soms tijd investeren die er niet is. Toch ben ik er verbaasd over hoe deze winkel draait. Er zijn aanzienlijk minder spanningsvelden dan ik van tevoren had gedacht. De cliënten hechten waarde aan hun baan, ze zijn onmisbaar voor de winkel en dat is zeer goed voor hun gevoel van eigenwaarde. Mensen groeien, worden zelfstandiger en dat is de meerwaarde van dit prachtige project."
"In de Attent-winkel in Oppenhuizen zijn cliënten van Talant bezig met dagbesteding, ze krijgen daarvoor een uitkering. Maar de cliënten moeten daadwerkelijk werk verzetten", lacht Uilke Bosma. "De winkel is een werkproject, de cliënten worden ook geselecteerd op het kunnen werken in een winkel, we zijn absoluut geen liefdadigheidsinstelling."

Deel van de maatschappij
"Maar de verwachtingen liggen zeker lager dan bij andere werknemers", vult eindverantwoordelijke voor de supermarkt Tjallie Fokkens van Talant aan. "Het is zeker niet zo dat ze de winkel financieel moeten runnen, daarvoor hebben ze teveel begeleiding nodig. Maar de cliënten doen werk dat nut heeft, ze maken deel uit van de maatschappij."
Tjallie Fokkens: "Winkelvoering is een grote commerciële activiteit en daarvan moet je echt verstand hebben. Bosma: "De bedrijfsleiders kwamen uit de zorg en hadden geen verstand van bedrijfsvoering, logistiek, organisatie, urenplanning, werving, besteltechnieken, en ze hadden geen kennis van de markt. Veel producten waren over datum, de ene week was er teveel brood, de andere week was er te weinig melk. Er was een daling van het aantal klanten. Sinds mijn komst bij deze Attent-winkel is er meer aandacht voor de supermarkt, we zijn een commerciële instelling."
"We draaien de winkel nu met een groter assortiment, lagere kosten, hogere omzet, meer winst: we zijn in staat onszelf te bedruipen. Wij profiteren van de kansen die grote winkels laten liggen: wij bezorgen boodschappen en geven bestellijsten aan bootverhuurders, wat ons extra omzet oplevert. We hebben ondertussen onze klanten grotendeels terug en de besteding per klant is omhoog gegaan."

Structuur
"Wij plannen en structureren hier meer dan in een gewone supermarkt", vervolgt Uilke Bosma. "Mijn komst heeft rust en structuur in de winkel gebracht, waardoor mensen minder snel in paniek raken. We hebben nu ‘kennis van zaken’ en dat geeft rust. Ik leer hier op een andere manier met druk en stress omgaan. De cliënten leren zelf ook omgaan met stress. Een cliënt draait nu af en toe kassa, hoewel niemand dat voor mogelijk had gehouden omdat hij zeer stressgevoelig is en juist bij de kassa druk en stres heersen."
"In mijn beleving wordt er met cliënten wel eens wat té omzichtig omgesprongen", zegt Uilke Bosma. "Ik zou sneller meer van cliënten vragen, hen over een drempel heen zetten, risico nemen en desnoods een keer terug gaan naar af als het niet gaat."
"Wij kijken juist meer naar de situatie in hun woonomgeving", vertelt Tjallie Fokkens. "Mensen komen soms oververmoeid thuis, reageren kribbig en hebben misschien geen zin meer om naar hun werk te gaan, een teken dat er teveel is gevraagd." "Toch pakt het meestal goed uit als er wat meer van cliënten wordt gevraagd, mensen kunnen blijkbaar veel aan als ze vanuit een vaste structuur kunnen werken", concludeert het tweetal. Tjallie Fokkens: "Onze cliënten werken wat langzamer dan ander personeel en daarvoor is niet altijd begrip, vooral omdat het aan onze cliënten nauwelijks te zien is dat ze een verstandelijke beperking hebben. Als klant sta je misschien wat langer in de rij voor de kassa. Dorpsbewoners accepteren dat wel, maar toeristen willen toch graag snel en accuraat worden geholpen. Aan de andere kant benaderen dorpsbewoners onze cliënten wel eens op een betuttelende manier." Uilke Bosma: "Ik vind het ontzettend positief dat de cliënten zich verantwoordelijk voelen voor het reilen en zeilen van hún supermarkt."

Toekomst voor buurtsupers
"Het is prachtig om naar de Attent-winkel in Oppenhuizen te gaan en de mensen met een verstandelijke beperking bezig te zien", zegt verkoopleider Arie Aardema van Prisma Food Retail, die de medewerkers in Oppenhuizen begeleidt. "Het is schitterend om het plezier te zien in de ogen van deze mensen als ze waardering krijgen voor het werk dat ze doen, als ze gewaardeerd worden door klanten en collega’s". Aardema is ervan overtuigd: "Meer zorgaanbieders gaan in toekomst supermarkten exploiteren."

"De cliënten van Talant zijn uitstékend hanteerbaar en groeien duidelijk", vervolgt Arie Aardema. "Een van de cliënten is zelfs voor twee dagen per week in dienst gekomen bij een C-1000. En in Oldeberkoop, bij een soortgelijk project, werden de cliënten met een speciaal busje van huis naar de winkel gebracht en weer gehaald. Op een gegeven moment besloten ze dat ze, nu ze zo’n serieuze baan hadden, ook best met het openbaar vervoer konden komen. En dat gebeurt nu. Het is heerlijk om te zien hoe deze mensen zich ontwikkelen, het is gewéldig om met ze te werken!"

Oneerlijke concurrentie
"Mensen suggereren wel eens dat deze winkels oneerlijke concurrentie zijn voor andere winkels in de buurt, maar die suggestie verwijs ik direct naar het land der fabelen. Het is pertinent niet waar. De begeleiders moeten worden betaald en die zijn duurder dan een caissière van zeventien jaar. De begeleiding van de mensen die door zorgaanbieder Talant bij ons worden geplaatst, vergt vele uren. De mensen die worden aangenomen om deze mensen te begeleiden hebben hun opleiding genoten in de zorg, niet in een supermarkt: ze hebben verstand van zorg, ze weten nauwelijks hoe ze een supermarkt moeten runnen. Als ik critici uitleg hoe deze winkel in elkaar steekt, zijn ze er zo van doordrongen dat we niet oneerlijk concurreren."
"In de toekomst zullen steeds meer zorgaanbieders supermarkten gaan exploiteren om hun cliënten te verzekeren van zinvol werk, waardoor verkooppunten behouden blijven voor achterstandswijken of voor dorpen waar anders geen supermarkt (meer) zou zijn. Dat is goed voor ouderen, die anders misschien niet zouden weten hoe ze hun boodschappen in huis moeten krijgen. De winkels zijn ontmoetingspunten, goed voor het sociale verkeer."

Uit: SUPPORT